Przez długi czas, prowadząc zajęcia o skutecznych metodach uczenia się, robiłam to dość klasycznie: prezentacja, rozmowa o sposobach nauki, a na koniec planowanie własnego tygodnia. Teoretycznie wszystko się zgadzało; uczniowie wychodzili z planem, wiedzieli, czym jest Pomodoro, słyszeli o powtórkach i koncentracji. Tylko że po kilku takich zajęciach zaczęłam mieć wątpliwość: czy od słuchania o skutecznym uczeniu się rzeczywiście można nauczyć się skuteczniej uczyć?
Dlatego też przebudowałam te zajęcia. Zamiast kolejnej listy „10 sposobów na lepszą naukę” chciałam odtworzyć sytuację, w której uczniowie sami zobaczą, że mózg potrafi ich trochę oszukiwać.
Powstały z tego dwa materiały. Pierwszy, „Instrukcja obsługi mózgu”, porządkuje strategie uczenia się: od aktywnego przypominania i nauki rozłożonej w czasie, przez przeplatanie materiału i głębsze przetwarzanie informacji, po metapoznanie, organizację środowiska i odpoczynek. Drugi, „Jak zhakować swój mózg i uczyć się skutecznie?”, upraszcza cały ten system do trzech działań, które stały się również osią działań:
ODTWÓRZ → SPRAWDŹ → WRÓĆ.
„Znam to” nie zawsze oznacza „umiem to”
Zaczynam nie od teorii, lecz od małego eksperymentu. Uczniowie widzą logo, z którym spotykają się niemal codziennie (ja wybrałam akurat Sturbacksa, ale można wybrac dowolne). Są przekonani, że doskonale wiedzą, jak wygląda. Po chwili proszę ich, żeby odtworzyli je z pamięci – ze wszystkimi szczegółami.
I nagle okazuje się, że wcale nie jest tak łatwo. Ten prosty eksperyment pozwala porozmawiać o jednym z największych problemów szkolnej nauki: rozpoznawanie informacji bardzo łatwo pomylić z ich pamiętaniem. Jeśli po raz piąty czytam tę samą stronę podręcznika, wszystko zaczyna wyglądać znajomo. Mogę mieć bardzo silne poczucie: „przecież ja to już umiem”.
Problem pojawia się wtedy, kiedy zamykam książkę. Dlatego zamiast pytać uczniów, ile razy przeczytali temat, pytam, co potraficie powiedzieć na ten temat bez zaglądania do notatek?
Krok pierwszy: ODTWÓRZ
Pierwsza zasada jest bardzo prosta: zamiast tylko dostarczać mózgowi kolejne informacje, trzeba spróbować je z niego wydobyć. Uczeń może więc zamknąć zeszyt i zapisać wszystko, co pamięta. Odpowiedzieć na kilka pytań. Narysować schemat z pamięci. Wytłumaczyć pojęcie drugiej osobie. Rozwiązać zadanie bez podglądania przykładu.
W prezentacji zestawiam bierne czytanie z quizem z pamięci, tworzeniem mapy bez podpowiedzi czy tłumaczeniem zagadnienia komuś innemu. Jeżeli uczeń próbuje coś sobie przypomnieć i przez chwilę nie wie, jaka jest odpowiedź, nie oznacza to automatycznie, że źle się uczy. Właśnie wtedy widzi granicę między tym, co rzeczywiście potrafi, a tym, co jedynie wydawało mu się znajome.
Krok drugi: SPRAWDŹ
Samo przypominanie nie wystarcza. Jeżeli odtworzę coś błędnie i nigdy tego nie zweryfikuję, mogę po prostu utrwalić pomyłkę. Dlatego drugi krok to konfrontacja tego, co udało się wydobyć z pamięci, z materiałem źródłowym. Najpierw próbuję – potem sprawdzam; nie odwrotnie.
W praktyce może to wyglądać banalnie: pusta kartka, trzy minuty na zapisanie wszystkiego, co pamiętam, a potem inny kolor długopisu i uzupełnienie luk. Ta chwila porównania jest znacznie bardziej wartościowa niż kolejne bierne przeczytanie całej strony.
Krok trzeci: WRÓĆ
Jest jeszcze jeden problem. Uczniowie często traktują naukę jako jednorazowe wydarzenie: „w środę siadam do biologii”. Tymczasem warto zmienić pytanie z „kiedy się tego nauczę?” na „kiedy do tego wrócę?”.
W obu przygotowanych materiałach pojawia się nauka rozłożona w czasie, ale w krótszej prezentacji celowo sprowadzam ją do prostego komunikatu: pozwól sobie trochę zapomnieć, a następnie ponownie spróbuj wydobyć wiedzę. Nie chodzi o tworzenie idealnego, kolorowego harmonogramu całego życia. Jeżeli sprawdzian jest za tydzień, wystarczy zaplanować kilka krótszych kontaktów z materiałem i podczas każdego z nich sprawdzić siebie, zamiast za każdym razem rozpoczynać od czytania notatek od pierwszej strony.
A co z Pomodoro, mapami myśli i mnemotechnikami?
One nie znikają – w bardziej rozbudowanej prezentacji pokazuję również mnemotechniki, przeplatanie różnych typów zadań, uzasadnianie, łączenie nowej wiedzy z tym, co już wiemy, dbanie o koncentrację czy metapoznanie. Tyle że nie chcę już przedstawiać uczniom tych metod jako zestawu magicznych „hacków”, a narzędzie, które powinny być funkcjonalnie wykorzystane.
Fiszki mogą świetnie działać — jeżeli uczeń rzeczywiście próbuje odpowiedzieć przed odwróceniem karty. Mapa myśli może pomagać — jeżeli wymaga przetworzenia i uporządkowania informacji, a nie jest tylko przepisaniem podręcznika w kolorowe chmurki. Pomodoro może być przydatne — ale 25 minut nie jest magiczną liczbą odpowiednią dla każdego ucznia i każdego zadania.
Technika jest tylko narzędziem. Najważniejsze pozostaje pytanie: co podczas jej używania musi zrobić mózg?
Jak wygląda część warsztatowa?
Po krótkim wprowadzeniu uczniowie pracują i to oni powinni być aktywni przez większą część zajęć. Proponuję im kilka krótkich zadań:
Eksperyment „Czy naprawdę to pamiętam?”
Uczniowie przez chwilę zapoznają się z materiałem. Następnie materiał znika i próbują zapisać jak najwięcej z pamięci. Porównują wynik ze swoim wcześniejszym przewidywaniem.
„Zamknij notatki”
Grupa otrzymuje krótki materiał z dowolnego szkolnego przedmiotu. Po kilku minutach tekst zostaje zakryty. Zadaniem uczniów jest stworzenie jak najpełniejszego schematu z pamięci, a następnie uzupełnienie braków innym kolorem.
„Naucz mnie”
Jedna osoba tłumaczy zagadnienie, a pozostali mogą zadawać wyłącznie pytania: „dlaczego?”, „jak to się łączy z…?”, „podaj przykład”, „co by się stało, gdyby…?”.
„To wygląda jak nauka”
Uczniowie dostają karty z różnymi zachowaniami: podkreślanie tekstu, ponowne czytanie, testowanie się, przepisywanie notatek, rozwiązywanie zadania, oglądanie gotowego rozwiązania, tworzenie mapy z pamięci. Mają ułożyć je na osi od „daje mi przede wszystkim poczucie, że się uczę” do „zmusza mnie do rzeczywistego wydobywania i przetwarzania wiedzy”.
Zamiast planowania tygodnia — zaprojektowanie jednej prawdziwej nauki
Na zakończenie nie proszę już uczniów o stworzenie perfekcyjnego planu całego tygodnia. Każdy wybiera jeden prawdziwy sprawdzian, kartkówkę lub większe zadanie, które czeka go w najbliższych dniach i odpowiada na kilka pytań:
- czego dokładnie muszę się nauczyć?
- po czym poznam, że rzeczywiście to potrafię?
- w jaki sposób odtworzę wiedzę bez notatek?
- kiedy ją sprawdzę?
- kiedy do niej wrócę?
- co najprawdopodobniej będzie mnie rozpraszać?
- co mogę zrobić z tym wcześniej?
To niewielka zmiana, ale bardzo istotna. Uczeń nie projektuje idealnego życia. Projektuje jeden możliwy do wykonania eksperyment z własnym uczeniem się.
Jest jeszcze jeden element: stres
Im dłużej pracuję z uczniami, tym mniej przekonuje mnie mówienie o skutecznej nauce w oderwaniu od emocji. Można znać wszystkie techniki świata, a jednocześnie przed sprawdzianem nie móc zasnąć. Można odkładać naukę nie dlatego, że brakuje motywacji, ale dlatego, że sam kontakt z zadaniem uruchamia napięcie.
Dlatego naturalnym uzupełnieniem warsztatu jest dla mnie „Cień Stresu” — gra przygotowana w ramach innowacji edukacyjnej POPOJUTRZE 3.0 (tutaj informacja o projekcie i materiały).
Gra została zaprojektowana dla uczniów szkół ponadpodstawowych i opiera się na czterech stacjach, działaniu w przestrzeni szkoły, elementach cyfrowych oraz późniejszej refleksji. Dotyczy m.in. sytuacji związanych z ważnym sprawdzianem, wystąpieniem publicznym, oswajaniem lęku i szukaniem wsparcia. Jej celem jest nie tylko rozmowa o stresie, ale rozpoznawanie własnych reakcji i testowanie sposobów radzenia sobie z napięciem.
Skuteczne uczenie się nie oznacza wyłącznie lepszej pamięci. To również umiejętność zauważenia, w jakim stanie próbuję się uczyć i co mogę zrobić, żeby stworzyć sobie warunki do działania.
Gotowy pomysł na warsztat dla szkoły
Z tych materiałów można zbudować nie tylko pojedynczą godzinę wychowawczą, ale większy warsztat dla klasy lub całej szkoły.
„Instrukcja obsługi mózgu. Jak uczyć się skutecznie i nie dać się stresowi?”
Grupa: uczniowie szkół ponadpodstawowych
Czas: najlepiej 2 × 45 minut lub blok 90 minut
Forma: krótkie eksperymenty + praca zespołowa + zadania praktyczne + refleksja
Pierwsza część dotyczy mechanizmów uczenia się. Uczniowie doświadczają różnicy między ponownym czytaniem a aktywnym przypominaniem, poznają zasadę ODTWÓRZ – SPRAWDŹ – WRÓĆ, testują różne strategie oraz projektują naukę do rzeczywistego sprawdzianu.
Druga część może zostać oparta na elementach gry „Cień Stresu”. Uczniowie przechodzą wybrane stacje albo całą ścieżkę, rozpoznają sytuacje wywołujące napięcie, analizują własne reakcje oraz szukają strategii, które mogą zastosować przed sprawdzianem, podczas wystąpienia czy w sytuacji przeciążenia. Sama gra została pomyślana tak, aby można było wykorzystywać ją również jako element godziny wychowawczej, dnia profilaktycznego, edukacji zdrowotnej lub działań związanych z dobrostanem psychicznym uczniów.
Na końcu oba wątki spotykają się w jednym zadaniu: „Zaprojektuj swój protokół przed następnym ważnym sprawdzianem.” Uczeń określa: jak będzie się uczył, kiedy wróci do materiału, jak sprawdzi swoją wiedzę, co zrobi z telefonem i rozpraszaczami oraz po czym rozpozna narastające napięcie i jak na nie zareaguje.
Myślę, że właśnie tego powinniśmy częściej uczyć w szkole – nie tylko historii, biologii, matematyki czy języka polskiego, ale również co zrobić z własnym mózgiem, kiedy trzeba się tego wszystkiego nauczyć.
Gdybyś jednak chciał/a w tym procesie mieć pomoc – chętnie poprowadzę takie warsztaty u Ciebie w szkole. Zapraszam do kontaktu: kontakt@cyfrowybrulion.pl
