Opis bohatera literackiego od lat pozostaje jednym z najbardziej problematycznych elementów szkolnej praktyki. Z jednej strony uczniowie znają schemat, z drugiej — coraz rzadziej widzą w nim sens. Charakterystyka sprowadza się do wyliczania cech, przywołania jednego cytatu i zamknięcia całości w bezpiecznej, lecz jałowej formule. Tymczasem bohater literacki nie jest katalogiem właściwości, lecz konstrukcją znaczeń: zapisem epoki, sposobu myślenia, konfliktów wewnętrznych i napięć światopoglądowych.
W pracy z uczniami coraz częściej szukam więc nie nowej treści, ale nowej perspektywy. Takiej, która pozwala wejść w tekst inaczej — przez obraz, metaforę i selekcję sensów. Jedną z nich okazała się forma z pozoru nieoczywista: lalka Barbie zamknięta w pudełku.
Pudełko narzuca ramę. To, co znajdzie się w jego wnętrzu, zostaje uznane za istotne; to, czego w nim nie ma, zostaje świadomie pominięte. Każdy element pełni funkcję znaku. Właśnie dlatego ta forma tak dobrze sprawdza się w interpretacji literackiej. Izabela Łęcka nie może istnieć bez salonowej estetyki, biżuterii i przedmiotów podkreślających jej klasową pozycję. Gustaw z IV części „Dziadów” potrzebuje mroku, świecy, zegara i przestrzeni granicznej między życiem a śmiercią. Tadeusz Soplica nie odnajdzie się bez krajobrazu, natury i znaków świata ziemiańskiego. W każdej z tych realizacji forma wizualna staje się komentarzem do tekstu.
To lekcja, na której można wykorzystać narzędzia AI do interpretacji lektury. Canva, zwłaszcza z wykorzystaniem narzędzi opartych na AI, pozwala porządkować znaczenia obrazem, kompozycją i kolorem. ChatGPT natomiast pomaga te znaczenia nazwać, doprecyzować i ubrać w język. Nie zastępuje myślenia ucznia, ale wspiera je tam, gdzie pojawia się problem z precyzją wypowiedzi, spójnością opisu czy uchwyceniem sensu symbolicznego.
Proces pracy z bohaterem literackim zmienia się dzięki temu zasadniczo. Uczeń nie zaczyna od pisania, lecz od decyzji interpretacyjnych. Musi odpowiedzieć sobie na pytanie, co w tej postaci jest naprawdę istotne, jaki konflikt ją definiuje, w jakim świecie funkcjonuje i jakie przedmioty najlepiej oddają jej sens. Dopiero później pojawia się język — jako narzędzie porządkowania myśli, a nie mechanicznego wypełniania schematu.
Tak rozumiana praca z AI nie polega na generowaniu gotowych opisów. Jej istotą jest dialog: między tekstem literackim, obrazem i językiem. ChatGPT może pomóc przekształcić projekt wizualny w spójny opis bohatera, dopracować styl, zaproponować inne ujęcie lub wskazać nieścisłości. Nadal jednak to uczeń pozostaje autorem interpretacji, a nauczyciel — jej moderatorem.
Efekt tej pracy jest zaskakująco trwały. Uczniowie lepiej zapamiętują postaci, łatwiej porządkują sensy i szybciej przechodzą od dosłowności do interpretacji. Porównania bohaterów przestają być abstrakcyjne, ponieważ opierają się na świadomym doborze znaków i symboli. Ten sposób pracy sprawdza się przy każdej lekturze — niezależnie od epoki, gatunku czy konwencji — ponieważ uczy myślenia o bohaterze jako o konstrukcji znaczeń, a nie zestawie cech do odtworzenia. Literatura przestaje funkcjonować jako zbiór haseł z podręcznika, a zaczyna być przestrzenią rozmowy o wartościach, postawach i sposobach widzenia świata.
Prompt do analizy i opisu bohatera literackiego (AI + Canva)
Jesteś ekspertem od literatury i interpretacji tekstów kultury.
Pracujemy nad bohaterem literackim: [imię i nazwisko postaci + tytuł utworu].Potraktuj tego bohatera jak lalkę kolekcjonerską zamkniętą w pudełku.
Twoim zadaniem nie jest streszczenie utworu, ale interpretacja postaci poprzez znaki i symbole.
- Opisz, jaką rolę pełni ta postać w świecie przedstawionym i co ją najbardziej definiuje (konflikt, pragnienie, postawa).
- Zaproponuj elementy, które powinny znaleźć się w „opakowaniu” lalki (przedmioty, przestrzeń, rekwizyty), i wyjaśnij, co one symbolizują.
- Zaproponuj krótki napis lub hasło, które mogłoby znaleźć się na dole opakowania i oddaje sens tej postaci.
- Na koniec napisz spójny opis bohatera, który mógłby być wykorzystany jako charakterystyka interpretacyjna (bez punktów, bez wyliczeń).
Pisz precyzyjnie, poprawnie po polsku, językiem interpretacyjnym, odpowiednim dla ucznia szkoły ponadpodstawowej.
